صنعتیسازی افغانستان؛ راهبرد اقتصادی نوظهور طالبان و موانع پیش رو
خبرگزاری دید: پس از بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، افغانستان اقتصادی را به ارث برد که وابستگی گستردهای به کمکهای خارجی، واردات و حمایتهای مالی بینالمللی داشت. فروپاشی بخش بزرگی از این حمایتها، انجماد داراییهای بانک مرکزی و محدودیتهای مالی، اقتصاد این کشور را با بحران جدی مواجه کرد. در چنین شرایطی، حکومت طالبان صنعتیسازی و تقویت تولید داخلی را به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاست اقتصادی خود مطرح کرده است.
هدف اصلی این رویکرد، افزایش تولید داخلی، کاهش وابستگی به واردات، ایجاد فرصتهای شغلی و حرکت به سوی «خودکفایی اقتصادی» عنوان شده است. حکومت برای دستیابی به این هدف، مجموعهای از مشوقهای مالیاتی را برای بخش خصوصی و صنایع در نظر گرفته است. کاهش مالیات بر فعالیتهای تجاری و اعطای معافیت مالیاتی پنجساله برای صنایع تازهتاسیس از جمله اقداماتی است که با هدف جذب سرمایه و تشویق تولید داخلی انجام شده است.
گسترش زیرساختهای صنعتی نیز بخش دیگری از این سیاست است. افغانستان دارای ۳۴ شهرک صنعتی در ۱۴ ولایت است که از میان آنها تنها ۱۱ شهرک بهطور کامل فعال بوده، ۱۱ شهرک در حال ساخت و ۱۲ شهرک در مرحله برنامهریزی و ارزیابی قرار دارند. حکومت همچنین از ایجاد شهرکهای صنعتی جدید خبر داده و تلاش کرده است با توسعه شبکه برق، برخی از مشکلات اساسی صنایع را کاهش دهد.
در کنار اقدامات داخلی، طالبان تلاش کرده است از دیپلماسی اقتصادی منطقهای برای جذب سرمایه و ایجاد همکاریهای صنعتی استفاده کند. سفرهای مقامهای اقتصادی به کشورهای منطقه، برگزاری نمایشگاههای داخلی و بینالمللی و دیدارهای تجاری با شرکتهای خارجی، بخشی از تلاش کابل برای پیوند دادن تولید افغانستان با بازارهای منطقهای است. حکومت همچنین ادعا کرده که کشور در تولید ۱۳۳ قلم کالا در ۴۵ بخش به خودکفایی رسیده و شمار کارخانههای فعال به حدود ۶۵۰۰ واحد افزایش یافته است.
با این حال، موانع ساختاری همچنان بزرگترین تهدید برای موفقیت این راهبرد اقتصادی به شمار میروند. مهمترین مشکل، کمبود انرژی است. برق ناپایدار و خاموشیهای مکرر فعالیت کارخانهها را مختل میکند و افغانستان همچنان حدود ۸۰ درصد برق مورد نیاز خود را از کشورهای همسایه وارد میکند. بدون دسترسی پایدار و ارزان به انرژی، توسعه صنایع بزرگ و رقابتپذیر دشوار خواهد بود.
مشکل دیگر، ضعف زیرساختهای حملونقل است. شبکه راهآهن افغانستان هنوز توسعه کافی نیافته و بخش بزرگی از شبکه جادهای کشور وضعیت نامناسبی دارد. بیش از دو هزار کیلومتر از شاهراههای اصلی هنوز ساخته نشده و تنها حدود ۴۰ درصد شبکه راهبردی جادهای آسفالت شده است. چنین وضعیتی هزینه انتقال مواد خام و محصولات را افزایش داده و توان رقابتی تولیدکنندگان داخلی را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، محدودیتهای بانکی، کمبود سرمایهگذاری، دشواری دسترسی به منابع مالی، ضعف فناوری و کمبود نیروی متخصص، موانع جدی دیگری در مسیر صنعتیشدن افغانستان هستند. نبود شناسایی بینالمللی و ادامه محدودیتهای مالی نیز باعث شده سرمایهگذاران خارجی برای تعهدات بلندمدت در افغانستان با احتیاط عمل کنند.
در مجموع، صنعتیسازی میتواند برای افغانستان فرصتی جهت کاهش وابستگی به واردات و کمکهای خارجی باشد؛ اما موفقیت آن تنها با کاهش مالیات و ایجاد شهرکهای صنعتی تضمین نمیشود. تامین برق پایدار، توسعه جاده و راهآهن، اصلاح نظام بانکی، جذب سرمایه خارجی، انتقال فناوری و تربیت نیروی متخصص، پیششرطهای اساسی این مسیر هستند. اگر این موانع برطرف نشوند، سیاست صنعتی طالبان ممکن است به جای ایجاد اقتصاد تولیدمحور و پایدار، تنها به افزایش محدود فعالیتهای صنعتی منجر شود.
نویسنده و مترجم: سیدطاهر مجاب – خبرگزاری دید
بنیاد تحقیقاتی دیدبان – ORF